Batı Balkan Demiryolları’ndan İklim İçin Acil Müdahale Paktı

HELSİNKİ – Dört Batı Balkan ülkesinin demiryolu altyapı yöneticileri, Helsinki’de düzenlenen bir etkinlikte iklim dirençliliğine ilişkin iki ek protokol imzaladı. İmza tarihi açıklanmazken, anlaşma sel, heyelan ve yoğun kar yağışından etkilenen stratejik koridorlarda acil müdahale için gerçek zamanlı veri paylaşımı ve kaynak seferberliği mekanizmasını devreye sokuyor. Ekim 2024’teki Jablanica selinde dört ay süren hat kesintisinin yol açtığı lojistik kırılganlık, bu çerçevenin aciliyetini gözler önüne serdi.

Düzenlemeye Ait Temel Bilgiler

Düzenleme Neleri Kapsıyor?

Protokoller, Batı Balkanlar’daki demiryolu altyapısında iklim kaynaklı hasarların önlenmesi ve yönetimi için ortak bir operasyonel çerçeve oluşturuyor. İmzacı taraflar, aşırı hava olayından etkilenen herhangi bir ortağa teknik uzmanlık, personel, ekipman ve lojistik destek sağlamayı taahhüt ediyor. Mekanizma ortak acil müdahale koordinasyonunu içeriyor ancak kamuya açık metinde bağlayıcı mali yükümlülükler veya belirli altyapı sertleştirme standartları yer almıyor. Gerçek zamanlı hava durumu ve olay verisi paylaşımı, talep üzerine teknik personel ve ekipman gönderimi ile ortak acil durum planlaması, çerçevenin üç temel bileşenini oluşturuyor.

Bu Düzenleme Küresel Standartlar Açısından Ne İfade Ediyor?

Batı Balkanlar girişimi, AB’nin ulaştırma için iklim dirençliliği gerekliliklerini yansıtıyor ancak AB hukukunun zorunlu olduğu yerde bu çerçeve gönüllülük esasına dayanıyor. Revize TEN-T Tüzüğü (AB) 2024/1679, üye devletleri çekirdek ağdaki projeler için iklim risk değerlendirmesi yapmak ve uyum önlemlerini entegre etmekle yükümlü kılıyor. Buna karşılık Balkan ek protokolleri, yaptırım gücü olmaksızın siyasi taahhüde dayanıyor. (Kaynak: Avrupa Komisyonu, 2024)

Bölgesel karşılaştırma açısından benzer çerçeveler oldukça sınırlı. AB Tuna Bölgesi Stratejisi ulaştırma için bazı iklim uyum unsurları içeriyor ancak demiryoluna özgü, sınır ötesi hızlı müdahale mekanizması barındırmıyor. 2021’de Almanya’daki Ahr Vadisi seli, stratejik Ren-Alp demiryolu koridorunu aylarca kesintiye uğrattı ve sınır ötesi acil durum protokollerinin eksikliğinin maliyetini ortaya koydu. Deutsche Bahn verilerine göre bu kesinti, yük taşımacılığında günlük milyonlarca Euro’luk kayba yol açtı. (Kaynak: Deutsche Bahn, 2021)

Ulaştırma Topluluğu Anlaşması, altı Batı Balkan tarafını ulaştırma mevzuatını AB müktesebatıyla uyumlu hale getirmekle yükümlü kılıyor. Bu durum, söz konusu ek protokollerin katılım süreçleri ilerledikçe yasal bağlayıcılığı olan ulusal kurallara dönüşebileceği anlamına geliyor.

Editörün Değerlendirmesi

Protokoller, özellikle yoğun Brenner güzergahına alternatif olarak Avrupa yük taşımacılığında önemi artan bir koridordaki operasyonel boşluğu kapatıyor. Ekim 2024 Jablanica sellerinde hattın dört ay kapalı kalması, tek bir bağlantı kopmasının Yunan limanlarından Orta Avrupa’ya akışı nasıl durdurabildiğini gösterdi. Anlaşma, maliyetli altyapı sertleştirme yatırımları yerine reaksiyon hızına odaklanıyor. Ancak önleyici iyileştirmeler için özel fon bulunmaması, çerçevenin yalnızca toparlanma süresini kısaltıp bir sonraki büyük kesintiyi engelleyemeyebileceğine işaret ediyor. Ulaştırma Topluluğu’nun ulusal ve Avrupa fon kaynaklarını belirlemedeki rolü, bu girişimin kağıt üzerinde bir taahhüt olarak mı kalacağını yoksa operasyonel bir kalkana mı dönüşeceğini belirleyecek. (Kaynak: Ulaştırma Topluluğu, 2024)